Griekenland had er alle belang bij om de eigen schuldenlast op papier te verminderen. En Goldman Sachs kon dat regelen. De Amerikaanse zakenbank zou voor de Grieken methodes hebben bedacht om met creatief boekhouden de schulden terug te brengen en de rest van de eurolanden de illusie te geven dat de kas voller was dan uiteindelijk is gebleken. Dat blijkt onder meer uit een afgelopen weekend verschenen reconstructie van de Amerikaanse krant The New York Times.
Goldman Sachs wilde bijvoorbeeld wel geld lenen aan de Grieken in ruil voor de opbrengsten van landingsrechten van de Griekse vliegvelden. En met behulp van de bank zouden de toekomstige opbrengsten van de populaire Griekse staatsloterij OPAP zijn verpand om de staatsbalans op te poetsen.
Goldman Sachs toonde zich eveneens bereid om in het geheim Griekse schulden in euro’s tijdelijk te wisselen in dollars en yens tegen een verzonnen wisselkoers – wat op korte termijn tot een verlaging van de Griekse tekorten van 1 miljard euro leidde, maar op lange termijn honderden miljoenen extra zou kosten. De boekhoudkundige trucs werden in opdracht van de regerende socialisten (PASOK) gedaan. De partij van premier George Papandreou die de EU er vrijdag van beschuldigde de afgelopen jaren te „timide” te hebben gereageerd, terwijl in Griekenland de schuldenlast groeide.
Vandaag en morgen praten de Europese ministers van Financiën verder over de begrotingsproblemen van Griekenland en de gevolgen daarvan voor de euro. Los van de vraag of en wanneer er concrete steunmaatregelen voor de Grieken komen, is de vraag nog onbeantwoord hoe Griekenland er al die jaren in geslaagd is de eigen schulden te maskeren – en daarmee de geest van het Stabiliteitspact te overtreden en de kracht van de euro te ondermijnen.
Per hoofd van de bevolking geven Grieken fors meer uit aan gokken dan andere Europeanen, meer dan 450 euro per persoon per jaar. De door de overheid gerunde ‘staatsloterij’ OPAP heeft een monopolie. OPAP is een van de grootste Europese gokbedrijven en zeer winstgevend. Behalve een loterij, biedt het uitgebreide mogelijkheden om op sportwedstrijden te gokken. Het is tegenwoordig beursgenoteerd, maar de staat heeft nog altijd 34 procent van de aandelen. Volgens The New York Times spekken de oudere Griekse mannen die de loten slijten met hun handel in feite niet meer de staatskas, maar de zakken van Amerikaanse bankiers. De verpachting van de loterij-inkomsten, evenals de opbrengst van landingsrechten, zouden twee van de vele boekhoudkundige trucs zijn waarmee de Griekse begroting de afgelopen jaren sluitend is gemaakt. Griekse burgers werden niet over deze – vooralsnog onbevestigde – boekhoudkundige truc ingelicht. Griekse media namen afgelopen weekeinde het bericht uit de Amerikaanse krant over, maar bevestiging daarvan en officiële reacties ontbraken. De Griekse regering heeft eerder aangekondigd belasting te gaan heffen op gokwinsten.
Amerikaanse zakenbankiers waren de afgelopen jaren wel vaker creatief met het bedenken van ondoorzichtige en onorthodoxe financiële constructies – zie de Amerikaanse hypotheekproducten die de kredietcrisis inluidden. Ook daar fungeerde Wall Street als geldautomaat. Goldman Sachs verzon nieuwe financiële producten, speciaal voor de Grieken. De operatie waarbij Griekenland geld kon lenen met de landingsrechten als onderpand, in 2001, kreeg de naam Aeolos, naar de Griekse god van de wind. En het te gelde maken van [random:links], in het jaar voor toetreding tot de monetaire unie, ging Ariadne heten: deze mythologische figuur zou iemand geholpen hebben uit een labyrint te ontsnappen.
Griekse media berichtten al eerder over de opvallende voorkeur van de regerende socialistische partij PASOK voor Goldman Sachs. Deze partij was ook aan de macht toen de creatieve aanwending van de loterij-inkomsten en de landingsrechten plaatsvond. De rechts-conservatieve partij Nieuwe Democratie, die er nu van wordt beschuldigd de omvang van het begrotingstekort te hebben verdoezeld, zou juist erg goede banden hebben met een andere Amerikaanse zakenbank, JPMorgan Chase. Dat leidde in 2007 al tot een schandaal.
Wall Street is niet verantwoordelijk voor het ontstaan van Europa’s schuldenprobleem. Wat Goldman Sachs in Griekenland deed, deed JPMorgan volgens hetzelfde artikel in The New York Times in Italië. En niemand weet welke landen nog meer gebruik maakten van deze methodes, die bovendien legaal zijn. Regels en wetten houden de financiële innovatie vaak nauwelijks bij. Het voornaamste probleem met de symbiose tussen overheden en zakenbanken op Wall Street zit precies daarin: veel blijft schimmig. Niemand weet precies hoe het zit, hoeveel er gemaskeerd is en op welke wijze. Hoe de overheidsfinanciën er écht voorstaan, blijft dus ook een raadsel. Dat maakt het doen van noodingrepen complex en hachelijk.
De paar overeenkomsten tussen Griekenland en Goldman Sachs die nu weer boven water komen, zijn op zichzelf niet eens nieuw. Al in 2003 schreef het Britse vakblad Risk Magazine erover. Vorige week diepte het Duitse tijdschrift Der Spiegel de zaak opnieuw op. En gisteren bracht The New York Times de kwestie. Griekse media hadden niets aan de buitenlandse berichtgeving toe te voegen en de Griekse overheidsreactie bleef beperkt tot de opmerking dat alle schuldentransacties „zo transparant mogelijk gedaan worden”. Goldman Sachs wil niet ingaan op de zaak. Griekenland heeft in ieder geval al in 2001, hetzelfde jaar dat het land zich aansloot bij de euro, duidelijk gemaakt „op grote schaal gebruik te gaan maken van derivaten” voor het terugbrengen van [random:links]. In plaats van hogere belastingen of lagere uitgaven koos het land voor het kunstmatig terugdringen van de schuld. Dit soort financiële overeenkomsten eindigt niet als lening maar als verkoop (van schuld) in de boeken, is daarmee toegestaan.
Legaal of niet, Eurostat, het cijferbureau van de EU dat de boekhoudregels voorschrijft, heeft zich herhaaldelijk kritisch uitgesproken over deze methode. Twee jaar geleden werd nog vastgesteld dat „in een aantal gevallen” de ingrepen „uitsluitend bedoeld waren om een boekhoudkundig resultaat te verkrijgen, ongeacht de economische meerwaarde van de manoeuvre zelf”. Daarna zijn de regels enigszins aangescherpt: in het geval van een fictieve wisselkoers eindigt een deel van de transactie nu in de boeken als schuld. Niet dat de banken zich hebben laten afschrikken door alle tegenstand. Afgelopen november nog vloog een groep bankiers van Goldman Sachs naar Athene, naar verluid inclusief Gary Cohn, die lid is van de raad van bestuur van Goldman. De bank stelde een financieel instrument voor waarmee de Griekse overheid de met de gezondheidszorg gemaakte schulden voor de lange termijn zou mogen inruilen voor contanten nu – natuurlijk inclusief honderden miljoenen aan commisie voor de bank zelf. Dit keer weigerden de Grieken. En nu moet Europa ingrijpen.
